کتابداران متخصص؛ حلقه مفقوده در ارتقای عدالت آموزشی

به گزارش پایگاه خبری “حاشیه کتاب” در پژوهشی با عنوان «مهارت های مورد نیاز کتابداران کتابخانه های عمومی در بخش کودک و نوجوان» توسط لیلا چهرقانی کارشناس ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه قم و رضا کریمی دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه قم، با جامعه آماری 100 نفر از کتابداران بخش کودک و نوجوان منطقه چهار کشور، ضرورت بازنگری در مدل شایستگی و عملکرد کتابدارن این بخش بررسی شد.

 بهبود خدمات‌رسانی به کودکان؛ نیازمند الگوی شایستگی بومی

اهمیت مهارت‌های فردی، حرفه‌ای و دانش تخصصی کتابداران در کیفیت خدمات‌رسانی به کودکان و نوجوانان بر کسی پوشیده نیست. این پژوهش که با رویکرد پیمایشی در منطقه چهار کشور (زنجان، قم، همدان و مرکزی) انجام شده، تلاشی برای ترسیم نقشه راهی جهت ارتقای سطح کیفی این بخش است. هدف پژوهش، تدوین «مدل شایستگی کتابداران» است که می‌تواند به عنوان مبنایی برای جذب، استخدام و ترفیع نیروها توسط سیاست‌گذاران به کار گرفته شود.

یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که کتابداران در بخش «مهارت خدمات‌رسانی»، عملکرد مطلوبی دارند. آنان به‌خوبی توانسته‌اند نیازهای اطلاعاتی مراجعان کم‌سن‌وسال را شناسایی کرده و آن‌ها را به مشارکت و مباحثه گروهی ترغیب کنند. نکته قابل توجه در این بخش، رابطه معنادار بین «سطح تحصیلات» و «کیفیت خدمات» است؛ به طوری که ارتقای دانش آکادمیک کتابداران، مستقیماً به بهبود تعامل آنان با کودکان منجر شده است.

با وجود موفقیت در تعامل انسانی، کتابداران در بخش‌های «خدمات اطلاعاتی» و «مجموعه‌سازی» در سطح متوسط قرار دارند. محققان بر این باورند که محدودیت‌های ساختاری در انتخاب منابع همسو با نیازهای محلی، یکی از دلایل اصلی عملکرد متوسط در این بخش است. همچنین تأکید شده است که مهارت‌های «مصاحبه مرجع» و «کاربرد ابزارهای کتاب‌شناختی» نیازمند بازآموزی جدی در کارگاه‌های تخصصی است.

مهارت‌های فناوری اطلاعات (IT) که شامل تسلط بر نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای (سامان)، سواد وب‌گردی و مدیریت شبکه‌های اجتماعی برای کتابخانه‌هاست، در استان‌های زنجان، قم و همدان وضعیتی متوسط دارد؛ این در حالی است که استان مرکزی در این شاخص عملکرد مطلوبی را ثبت کرده است.

یک یافته امیدبخش در این پژوهش نشان می‌دهد که با افزایش سنوات خدمت، مهارت‌های فناوری اطلاعات کتابداران ارتقا می‌یابد؛ موضوعی که بیانگر موفقیت نسبی نهاد کتابخانه‌ها در آموزش‌های ضمن خدمت است.

مدیران و سیاست‌گذاران اکنون با یک نقشه راه مشخص روبرو هستند. با توجه به محدودیت‌های منابع مالی و انسانی، تمرکز بر ارزیابی مبتنی بر این مدل شایستگی، می‌تواند ضامن بهره‌وری حداکثری از نیروی انسانی موجود باشد. این مدل، محورهای اصلی آموزش‌های آینده و استانداردهای جذب نیرو را برای نهاد کتابخانه‌های عمومی شفاف کرده است.

اشتیاق درونی؛ برگ برنده کتابداران در مواجهه با چالش‌های تخصصی

در حالی که چالش‌هایی در حوزه‌های فنی و کتاب‌شناختی وجود دارد، یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که «سرمایه انسانی» کتابخانه‌های عمومی در بخش کودک و نوجوان، دارای ویژگی‌های کیفی منحصر‌به‌فردی است که می‌تواند سنگ‌بنای توسعه خدمات باشد.

کتابداران بخش کودک، در مؤلفه‌های شخصیتی و روان‌شناختی وضعیت مطلوبی دارند. صبوری، سرزندگی، کنجکاوی و اشتیاق برای تعامل با کودکان، از ویژگی‌های بارز این گروه است. نکته حائز اهمیت این است که این ویژگی‌ها با «سطح تحصیلات» رابطه مستقیمی دارد؛ به طوری که کتابداران با مدارک تحصیلات تکمیلی (ارشد و دکتری)، عملکرد بهتری در این حوزه نشان داده‌اند. این امر حاکی از آن است که آموزش‌های آکادمیک، نه تنها دانش فنی، بلکه مهارت‌های ارتباطی و همدلی با دنیای کودک را نیز در آن‌ها تقویت کرده است.

در حوزه ارتباطات، کتابداران توانسته‌اند با بهره‌گیری از مهارت‌های کلامی و غیرکلامی، شبکه‌ای تعاملی با نهادهایی نظیر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، مدارس و شورای کتاب کودک ایجاد کنند. علاوه بر این، در شاخص «مدیریت زمان» که برای بهره‌وری هرچه بیشتر در شرایط محدودیت نیرو ضروری است، کتابداران عملکرد موفقی داشته‌اند.

زنگ خطر در حوزه «ادبیات کودک»

در سوی مقابل این نقاط قوت، «دانش ادبیات کودک» به عنوان پاشنه آشیل این بخش شناسایی شده است. این مؤلفه، پایین‌ترین امتیاز را در میان تمام شاخص‌های پژوهش به خود اختصاص داده است. کتابداران در ارزیابی محتوایی و ساختاری کتاب‌های کودک و همچنین شناخت نویسندگان و متخصصان فعال این حوزه با ضعف مواجه هستند.

اگرچه ارزیابی‌ها نشان‌دهنده وجود سرمایه انسانی باانگیزه و تحصیل‌کرده در کتابخانه‌های عمومی کشور است، اما میانگین کلی مهارت‌ها در سطح «متوسط» قرار دارد. یافته‌های پژوهش تأکید می‌کند که علی‌رغم نقاط قوت در شاخص‌های شخصیتی و مدیریت زمان، شکاف‌های موجود در «خدمات اطلاعاتی»، «روان‌شناسی کودک» و به‌ویژه «ادبیات کودک»، نیازمند مداخله فوری سیاست‌گذاران است.

برای عبور از وضعیت موجود و ارتقای کیفیت خدمات در بخش کودک و نوجوان، این پژوهش بسته پیشنهادی راهبردی زیر را پیش روی مدیران و تصمیم‌گیران نهاد کتابخانه‌های عمومی قرار می‌دهد:

۱. بازنگری در ساختار آموزشی (ترکیب تئوری و عمل):

همکاری هدفمند میان مراکز دانشگاهی و نهاد کتابخانه‌ها برای تغییر سرفصل‌های آموزشی. دوره‌های ضمن خدمت باید به سمت رویکردهای کاربردی و مهارتی سوق پیدا کنند تا فاصله میان دانش تئوریک و نیازهای واقعی در محیط کتابخانه کاهش یابد.

2. استقرار سامانه‌های پایش هوشمند:

طراحی و پیاده‌سازی یک بستر نرم‌افزاری آنلاین جهت ارزیابی مستمر مهارت‌ها در فواصل زمانی مشخص. این ابزار کمک می‌کند تا روند پیشرفت یا افت مهارت‌های کتابداران به صورت دقیق و مبتنی بر داده رصد شود.

3. پایش سالانه مهارت‌ها:

اجرای برنامه‌های ارزیابی دوره‌ای (سالانه) جهت اطمینان از به‌روز ماندن دانش و توانمندی‌های کتابداران متناسب با تحولات حوزه کودک.

4. توسعه افق‌های پژوهشی:

پژوهشگران پیشنهاد می‌دهند برای تکمیل مدل شایستگی، در گام‌های بعدی، «ارزیابی عملکرد کتابداران از نگاه کاربران (کودکان و والدین)» و همچنین «سنجش کیفی مهارت‌ها از دیدگاه مدیران» در دستور کار قرار گیرد تا ابعاد پنهان کیفیت خدمات شفاف‌تر شود.

اهمیت جایگاه کتابخانه در پرورش نسل آینده، کوچک‌ترین کوتاهی در ارتقای مهارت کتابداران را جایز نمی‌شمارد. اجرای این راهکارها می‌تواند کتابخانه‌های عمومی را از فضاهایی صرفاً «امانت‌دهنده» به مراکز «پویای یادگیری و خلاقیت» تبدیل کند.

این گزارش، نتایج بخشی از پژوهش‌های صورت‌گرفته در زمینه نیازسنجی مهارتی کتابداران بخش کودک و نوجوان است.

برای مشاهده متن کامل این پژوهش اینجا کلیک نمایید.

منبع:

چهرقانى، ليلا؛ وكريمى، رضا (1401). مهارت هاى موردنياز كتابداران كتابخانه هاى عمومى دربخش كودك ونوجوان، تحقيقات اطلاع رساني و كتابخانه‌هاى عمومى، 28(4)، 520-504.